جوان آنلاین: «خاطراتی از پدرم» تجربه بشرا صاحبی در حوزه ترجمه است؛ تجربه‌ای که او را با روایت صمیمی محمدمهدی نصرالله از ابعاد کمتر روایت‌شده زندگی پدرش، سیدحسن نصرالله همراه کرده است. صاحبی متولد ۱۳۷۱، دانش‌آموخته سطح ۳ حوزه علمیه در رشته تدریس زبان عربی و دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عرب است و در کنار فعالیت‌های علمی در عرصه ادبیات نیز حضوری فعال دارد و به‌عنوان شاعر و نویسنده شناخته می‌شود. مجموعه‌شعر عاشقانه «یاد» از آثار اوست. نخستین رمان او با عنوان «باغ اسلیمی» موفق به کسب رتبه نخست دهمین دوره جایزه جهانی اربعین شده و در بیست‌ودومین دوره جایزه قلم زرین نیز به‌عنوان اثر برگزیده انتخاب شده است؛ با این نویسنده و مترجم جوان گفتوگو کردیم.
چه ویژگی‌ای در کتاب «خاطراتی از پدرم» وجود داشت که شما را برای ترجمه آن ترغیب کرد؟ این کتاب چه خلأیی را در شناخت مخاطب فارسی‌زبان از شخصیت ایشان پر می‌کند؟
این کتاب، روایت فرزند سیدحسن نصرالله از شخصیت ایشان است. فرزندان در مقایسه با دیگران، زاویه دید متفاوتی نسبت به والدین خود دارند؛ نگاهی که با برداشت دیگران تفاوت بسیاری دارد. به نظرم، روایت فرزند سید می‌توانست پنجره جدیدی به ابعاد شخصیتی، فردی و زندگی خصوصی ایشان بگشاید. پس از مطالعه کتاب، احساس کردم دقیقاً همین اتفاق افتاده و با بُعدی دیگر از زندگی سید آشنا شده‌ایم؛ بُعدی که برای مخاطب فارسی‌زبان ناشناخته‌تر است.
ما ایرانی‌ها معمولاً سید را از قاب تلویزیون و در قالب سخنرانی‌هایش می‌شناختیم و تصویر غالبمان از ایشان، تصویری سیاسی بود، اما در این کتاب با سید در جایگاه یک فرد لبنانی، یک پدر، همسر، طلبه و مهم‌تر از همه یک انسان آشنا می‌شویم؛ انسانی که شخصیت و زندگی‌اش از زبان پسرش، یعنی کسی که از نزدیک با او زندگی کرده، روایت می‌شود.
به نظرم، روایت کتاب از زبان پسر سید، اتفاقی تازه است که به جذابیت و خواندنی‌تر شدن اثر کمک کرده است. رسیدن کتاب به چاپ سوم در کمتر از یک ماه، نشان‌دهنده استقبال مخاطبان فارسی‌زبان از این زاویه دید متفاوت است.
به‌عنوان مترجم، کدام وجه از شخصیت او در این روایت برایتان برجسته‌تر بود که احتمالاً در تصویر رسانه‌ای و عمومی او کمتر دیده شده است؟ در این کتاب چقدر به شخصیت سیدحسن نزدیک شدید؟
مثل عموم مردم، شناخت من از سیدحسن نصرالله به شخصیت سیاسی و وجهه رسانه‌ای ایشان محدود می‌شد، اما این کتاب باعث شد من هم به‌عنوان مترجم، با ابعاد گسترده‌تری از شخصیت ایشان آشنا شوم. گویی جایگاه سیاسی و اجتماعی رهبران و چهره‌های برجسته، به حجابی تبدیل می‌شود که مانع شناخت شخصیت حقیقی آنهاست؛ مسئله‌ای که درباره رهبر شهیدمان نیز صدق می‌کند.
اگر وجهه سیاسی سید را کنار بگذاریم و ایشان را فارغ از جایگاه دبیرکلی حزب‌الله ببینیم، با شخصیتی کاریزماتیک، منحصر‌به‌فرد و بزرگ روبه‌رو می‌شویم که ابعاد گوناگونی دارد؛ از عالم دینی و طلبه بودن تا نقش پدر و همسر. حتی نوع نگاه و مواجهه ایشان با مردم و جامعه نیز بسیار جذاب و متفاوت است.
برای مثال، در کتاب درمی‌یابیم که علم‌آموزی تا چه اندازه برای سید اهمیت داشته است. ایشان همواره برای کسب دانش تلاش می‌کردند و از سطح علمی بالایی برخوردار بودند، طوری که حتی سال‌ها پس از پایان تحصیلات، همچنان بر مباحث علمی تسلط داشتند و این در پاسخ‌هایشان به پرسش‌های مختلف آشکار بود.
توجه ویژه به خانواده و نقش تربیتی ایشان به‌عنوان پدر، از دیگر نکات تازه و جالب کتاب برای من بود. همچنین نگاهشان به مردم، نحوه مواجهه با ابراز ارادت و محبت آنها و برخورد با خواسته‌هایشان بسیار قابل‌توجه است.
در مجموع، ترجمه کتاب «خاطراتی از پدرم» باعث شد تصویر سیدحسن نصرالله در ذهنم بازآفرینی و به واقعیت نزدیک‌تر شود؛ تصویری فراتر از وجهه سیاسی و رسانه‌ای ایشان که امکان شناخت شخصیتی حقیقی‌تر و همه‌جانبه‌تر را فراهم کرد.
به نظر شما روایت سید محمدمهدی نصرالله تا چه اندازه توانسته از فضای ستایش یک چهره سیاسی فاصله بگیرد و به تجربه زیسته یک فرزند از پدرش نزدیک شود؟ آیا در کتاب با جزئیاتی مواجه می‌شویم که به آن وجه انسانی و خانوادگی عمق ببخشد؟ می‌توانید به بعضی از این جزئیات اشاره کنید؟
فضای کتاب، به‌ویژه در متن اصلی عربی و قلم آقای محمدمهدی نصرالله، بسیار صمیمی و روان است. نویسنده تلاش کرده مطالب را ساده و بی‌تکلف بیان کند. تفاوت اصلی این اثر با سایر کتاب‌هایی که درباره سید منتشر شده‌اند هم همین است که تقریباً از جنبه‌های سیاسی شخصیت ایشان خالی است و کمترین اشاره سیاسی را در بر دارد.
در مقابل، کتاب سرشار از روایت‌های خانوادگی، فردی و خاطرات پدر و فرزندی است؛ روایت‌هایی که در کمتر اثری می‌توان مشابه آنها را یافت، چون نویسنده به دلیل نزدیکی و صمیمیت کم‌نظیرش با سید، تجربه‌ای از زندگی ایشان داشته که دیگر نویسندگان از آن برخوردار نبوده‌اند.
برای مثال، نویسنده خاطره‌ای از دوران ۱۶ سالگی خود نقل می‌کند؛ زمانی که مشغول تماشای مسابقه فوتبال نیجریه و آرژانتین در جام جهانی بوده است. سید وارد اتاق می‌شوند و پس از پرسیدن نام تیم‌ها از او می‌پرسند طرفدار کدام تیم است. آقا محمدمهدی پاسخ می‌دهد که قطعاً طرفدار آرژانتین است، چون تیم قدرتمندی است و احتمال پیروزی‌اش بیشتر است، اما سید می‌گویند: «ولی من طرفدار نیجریه‌ام.» وقتی پسرشان از دلیل این انتخاب تعجب می‌کند، پاسخ می‌دهند: «چون ما باید در هر شرایطی طرف مظلوم باشیم.» نویسنده می‌گوید وقتی بزرگ‌تر شدم فهمیدم این گفتوگو اصلاً درباره فوتبال نبود، بلکه پدرش می‌خواسته این درس را به او بیاموزد که همیشه باید در کنار مظلومان باشیم، نه اینکه تنها به پیروزی‌ها و برد و باخت‌های ظاهری دنیا توجه کنیم.
در خاطره‌ای دیگر، نویسنده از شبی می‌گوید که همراه پدرش مشغول تماشای تلویزیون بوده و هنگام تغییر کانال‌ها به شبکه‌ای انگلیسی‌زبان می‌رسند. سید می‌گویند «شما که انگلیسی‌ات خوب است، برنامه را ترجمه کن» و محمدمهدی نیز چنین می‌کند. چند دقیقه بعد، به شبکه‌ای فارسی‌زبان می‌رسند و این بار پسر از پدر می‌خواهد مطالب را ترجمه کند. سید با خنده این کار را انجام می‌دهند و بعد بر اهمیت یادگیری زبان فارسی تأکید می‌کنند و می‌گویند همین که بتوانیم خطبه‌های رهبرمان، آیت‌الله خامنه‌ای را متوجه شویم، دلیل کافی و مهمی برای آموختن این زبان است.
یکی دیگر از خاطرات شیرین کتاب به دوران کودکی نویسنده و صبح‌هایی مربوط می‌شود که زودتر از مادرش بیدار می‌شده است. به گفته او، سید همیشه بیدار بودند و اعضای خانواده هیچ‌وقت خواب ایشان را نمی‌دیدند. در چنین صبح‌هایی هم پدرش را بیدار می‌دیده است، اما سید اجازه نمی‌دادند مادر را بیدار کند؛ خودشان او را به آشپزخانه می‌بردند، صبحانه‌ای ساده مثل شیر و خرما یا ماست و خرما برایش آماده می‌کردند و راهی مدرسه‌اش می‌کردند. تأکید داشتند مادرش را بیدار نکند تا استراحت کند. این میزان از توجه به خانواده، به‌ویژه در زندگی شخصیتی با آن جایگاه سیاسی و حجم بالای مسئولیت و مشغله، بسیار زیبا و تأمل‌برانگیز است.
در خاطره دیگری، نویسنده می‌گوید سید آرزو داشتند بعد از پایان مسئولیت دبیرکلی حزب‌الله، دست همسرشان را بگیرند و به کلبه‌ای در کوهستان بروند و در فضایی به دور از مشغله‌های روزمره، تنها با کتاب، درس و بحث و مباحث علمی زندگی کنند.
کتاب همچنین نکات فراوان و جذابی درباره مطالعه، کتابخوانی و اهتمام سید به علم و دانش دارد. برای نمونه، گاهی نویسندگان لبنانی یا علاقه‌مندان به حزب‌الله برای دیدار با ایشان، کتاب‌های خود را به همراه می‌آوردند تا تقدیم کنند، اما در جریان دیدار مشخص می‌شد سید پیش‌تر کتاب‌ها را مطالعه کرده‌اند. حتی در بخش‌هایی از آنها حاشیه‌نویسی و یادداشت‌هایی داشته‌اند و نسخه حاوی نظرات و نکات خود را به نویسنده می‌دادند تا در صورت تمایل، آنها را در اثرش اعمال کند و از دیدگاه سید درباره کتابش آگاه شود.
دشوارترین بخش ترجمه این کتاب چه بود؟ آیا جایی وجود داشت که برای حفظ لحن نویسنده یا انتقال دقیق مفهوم، ناچار شوید از ترجمه تحت‌اللفظی فاصله بگیرید؟
ترجمه کتابی مانند «خاطراتی از پدرم» صرفاً انتقال محتوا نیست، بلکه مستلزم انتقال لحن، عاطفه و فرهنگ هم است. این اثر یک متن خبری ساده یا علمی فاقد بار عاطفی و ادبی نیست. بنابراین، نمی‌توان آن را تحت‌اللفظی ترجمه کرد. اساساً چنین شیوه‌ای در دانش ترجمه توصیه نمی‌شود و از نادرست‌ترین رویکرد‌هایی است که یک مترجم می‌تواند در پیش بگیرد.
من در فرایند ترجمه نهایت تلاشم را کردم تا بار عاطفی خاطرات را همانگونه که در کلام آقا محمدمهدی وجود داشت، منتقل کنم و جنبه‌های فرهنگی را هم به‌درستی در زبان فارسی بازتاب دهم.
یکی دیگر از نکاتی که به آن توجه داشتم، تفاوت‌های زبانی و فرهنگی فارسی و عربی در استفاده از ضمایر بود. برای مثال، در فارسی برای احترام به بزرگ‌تر‌ها از ضمیر «شما» استفاده می‌کنیم، درحالی‌که در عربی ضمیر «ک» برای خطاب مفرد یا جمع به کار می‌رود. تلاش کردم بار عاطفی و احترام نهفته در این شیوه خطاب را در ترجمه حفظ کنم.
احساس می‌کردم ترجمه همه ضمایر به «تو» یا «او»، با توجه به صمیمیت خاطرات، شأن و جایگاه سید را در متن فارسی کمرنگ می‌کند و نثر را بیش از حد ساده و پیش‌پاافتاده جلوه می‌دهد. به همین دلیل، ضمایر را به صورت جمع ترجمه کردم. به نظرم این انتخاب، ضمن ایجاد فخامت مناسب در متن به صمیمیت و روانی نثر هم لطمه‌ای وارد نکرده است.
بازخورد‌هایی که از مخاطبان دریافت کرده‌ام هم نشان می‌دهد کتاب در عین روانی و دلنشینی، توانسته شأن و جایگاهی را که باید در قبال سید حفظ شود، به مخاطب منتقل کند.
سخت‌ترین تجربه من در این ترجمه به روز‌های پایانی کار بازمی‌گردد. ترجمه کتاب را یک روز پیش از آغاز جنگ رمضان، یعنی یک هفته زودتر از موعد توافق‌شده با انتشارات، به پایان رسانده بودم. قصد داشتم یک بار دیگر متن را بخوانم و نکات احتمالی را اصلاح کنم، اما با آغاز جنگ و خبر شوکه‌کننده شهادت رهبر عزیزمان، مثل دیگر مردم در سوگ فرو رفتم و مدتی از فضای ترجمه فاصله گرفتم.
بعد از عید، انتشارات دوباره تماس گرفت و زمان جدیدی برای تحویل ترجمه تعیین کرد. هنگام مطالعه نهایی، به نکته‌ای برخوردم که کار را برایم بسیار دشوار و دردناک کرد. در بخش‌هایی از خاطرات که از رهبر عزیزمان یاد شده بود، لازم بود تمام عبارت‌های «مد ظله العالی» را که پس از نام ایشان آورده بودم، به «قدس الله نفسه الزکیه» تغییر دهم.
این تغییر، دردناک‌ترین و دشوارترین بخش ترجمه برای من بود. به‌جز این تجربه تلخ، ترجمه کتاب در مجموع برایم تجربه‌ای بسیار دلنشین و ارزشمند بود.
یکی از وجوه قابل تأمل زندگی سیدحسن نصرالله، زیستن در شرایط پیچیده امنیتی و محدودیت‌های ناشی از جایگاه و مسئولیت اوست. کتاب تا چه اندازه توانسته تأثیر این شرایط را بر زندگی روزمره، روابط خانوادگی و تجربه فرزندانش نشان دهد؟
هدف این کتاب، روایت ابعاد دیگری از شخصیت سید، به‌ویژه جنبه‌های خانوادگی و فردی ایشان است و تمرکز چندانی بر فعالیت‌ها و جایگاه سیاسی‌شان ندارد. بنابراین، مطالعه این اثر به‌تنهایی نمی‌تواند شناخت کاملی از شرایط پیچیده زندگی سید به مخاطب بدهد. البته این به معنای نادیده گرفتن این شرایط نیست، چون نویسنده در خلال خاطرات مختلف، به برخی از آنها هم اشاره کرده است.
برای مثال، در خاطره مربوط به دوران مدرسه نویسنده، می‌خوانیم که سید به دلیل شرایط خاص سیاسی لبنان و اقتضائات شغلی خود، به مدت ۱۷ سال در خانه مشغول به کار بوده‌اند و رفت‌وآمدشان هم تابع محدودیت‌ها و شرایط ویژه‌ای بوده است. با وجود تمام مشغله‌ها، پیچیدگی‌های کاری و دشواری‌های زندگی، ایشان هیچ‌وقت از این وضعیت گلایه و شکایتی نداشته‌اند.
نمونه‌هایی از این دست که بخشی از مواجهه شخصی سید با شرایط زندگی و مسئولیت‌هایشان را نشان می‌دهد، در کتاب وجود دارد، اما برای شناخت کامل‌تر شرایط پیچیده زندگی ایشان، باید به آثاری مراجعه کرد که بر ابعاد سیاسی، ماهیت مسئولیت‌ها و فعالیت‌ها و جنبه‌های بیرونی شخصیت‌شان تمرکز دارند.
البته دشواری‌های زندگی در کنار شخصیتی مانند سید با آن مسئولیت خطیر و جایگاه سیاسی خاص، در همین کتاب هم کاملاً ملموس است. این مسئله را می‌توان از نحوه دیدار با ایشان به‌عنوان پدر و محدودیت‌های رفت‌وآمد‌های خانوادگی گرفته تا ارتباط با نوه‌ها و سایر اعضای خانواده مشاهده کرد. حتی پسر ایشان نیز برای هماهنگی و دیدار با پدر باید شرایط ویژه‌ای را در نظر می‌گرفت.
به‌طور کلی، دیدارها، ارتباطات و مناسبات خانوادگی سید نیز تابع محدودیت‌ها و اقتضائات خاصی بوده که نویسنده در خلال خاطراتش به‌خوبی آنها را بازتاب داده است.
وقتی مترجم با اثری درباره یک شخصیت سیاسی و تاریخی مواجه است که کاریزمای زیادی دارد، مسئولیت او در قبال متن و مخاطب چیست؟ آیا مترجم صرفاً باید امانتدار روایت نویسنده باشد یا باید نسبت به حساسیت‌های تاریخی، سیاسی و عاطفی متن نیز توجه ویژه داشته باشد؟ شما این مرز را در ترجمه این اثر چگونه مدیریت کردید؟
ترجمه، در اصل، انتقال معنا از زبانی به زبان دیگر است و مترجم حق ندارد چیزی به متن نویسنده اصلی اضافه یا از آن کم کند. برخلاف تألیف که نویسنده می‌تواند دیدگاه شخصی خود را در آن اعمال کند، در ترجمه نباید باورها، دیدگاه‌ها و شیوه بیان نویسنده اصلی را تغییر داد.
البته ممکن است بخشی از متن با قوانین نشر کشور مقصد مغایرت داشته باشد یا از نظر اخلاقی و فرهنگی مسئله‌ساز باشد. در چنین شرایطی، مترجم می‌تواند با استفاده از ظرافت‌های زبانی و آرایه‌های ادبی، از آن بخش عبور کند یا مفهوم موردنظر را به شکلی دیگر منتقل کند. گاهی هم ممکن است با موضوعی اعتقادی یا ارزشی مواجه شویم که با باور‌های جامعه مقصد سازگار نباشد و لازم باشد در شیوه انتقال آن ملاحظاتی در نظر گرفته شود.
پیش از مرحله ترجمه، مترجم در جایگاه انتخاب اثر قرار دارد و تصمیم می‌گیرد چه کتابی را برای ترجمه برگزیند. من هم تلاش می‌کنم آثاری را انتخاب کنم که به محتوای آنها باور داشته باشم، با اعتقادات و علایقم سازگار باشند و از نظر خودم ارزش ترجمه کردن داشته باشند.
کتاب «خاطراتی از پدرم»، به‌عنوان نخستین اثر ترجمه‌شده من که به لطف خدا و با مدد خود سید روزی‌ام شد، از همه جهت برایم عزیز بود؛ چه از نظر محتوا و موضوع، چه از نظر شیوایی و روانی متن و حتی شخص نویسنده.
به نظرم مترجم باید بر اساس باور‌های خود عمل کند. اگر با شخصیتی موافق است، بهتر است آثاری را انتخاب کند که در تأیید آن شخصیت نوشته شده‌اند تا بتواند با تمام توان، بهترین ترجمه ممکن را ارائه دهد. اگر هم مخالف آن شخصیت است، می‌تواند آثاری را برگزیند که در نقد و مخالفت با او نوشته شده‌اند و باز هم بر اساس باور‌های خود پیش برود.
البته درباره سیدحسن نصرالله، به‌ویژه در کشور عزیزمان، تصور نمی‌کنم کسی با این چهره ارزشمند و فرهیخته مخالف باشد. بر اساس آمار‌های منتشرشده، سید محبوب‌ترین چهره جریان مقاومت بود. حتی در لبنان، مسیحیان و افرادی که با حزب‌الله فاصله داشتند هم به ایشان ارادت داشتند. در ایران هم سید از محبوبیت زیادی برخوردار بودند، به‌خصوص در میان قشر مذهبی و کسانی که برای ماهیت مقاومت ارزش قائلند.
اگر بخواهید ارزش این کتاب را فراتر از ثبت خاطرات خانوادگی تعریف کنید، آن را در چه چیزی می‌بینید؟ آیا این اثر می‌تواند به شناخت دقیق‌تر نسل جوان از شخصیت سیدحسن نصرالله کمک کند و تصویری ماندگار از او، فراتر از مواضع و مسئولیت‌های سیاسی‌اش، در حافظه تاریخی ثبت کند؟
این کتاب به قلم نویسنده‌ای دهه‌هشتادی نوشته شده است. آقا محمدمهدی متولد سال ۲۰۰۲ میلادی هستند و با وجود سن کم، قلمی بسیار روان دارند. من هم تلاش کردم ترجمه‌ای شیوا و روان ارائه دهم تا مخاطبان به‌راحتی با کتاب ارتباط برقرار کنند. مجموع این عوامل باعث می‌شود مخاطبان جوان و نوجوان نیز از مطالعه اثر لذت ببرند.
از طرفی، نشر امیرکبیر کتاب را با ظاهری شکیل و خوش‌خوان و طرح جلدی جذاب منتشر کرده است که می‌تواند در جلب توجه مخاطبان جوان مؤثر باشد. همچنین، اینکه نویسنده و راوی کتاب، پسر سید است و اثر به خاطرات پدر و پسری می‌پردازد، خود از عوامل مهم جذابیت آن به شمار می‌رود.
به همین دلیل، معتقدم در درجه اول، تألیف این کتاب به قلم آقای محمدمهدی نصرالله اتفاقی ارزشمند و مبارک بوده که به‌تنهایی می‌تواند مخاطب را به خواندن خاطرات خانوادگی سید ترغیب کند. در درجه دوم، ترجمه آن به فارسی هم اتفاقی مبارک است، چون برای مخاطب فارسی‌زبان فرصتی فراهم می‌کند تا از زبان پسر سید، با ابعاد فردی، خانوادگی، عبادی و علمی شخصیت ایشان بیشتر آشنا شود.
امیدوارم این کتاب در شکل‌گیری تصویری ماندگار از سید مؤثر باشد. همانطور که آقا محمدمهدی در مقدمه کتاب اشاره کرده‌اند، وظیفه ما در درجه اول شناخت شخصیت‌های بزرگی مانند سید و در درجه دوم، تلاش برای معرفی و شناساندن آنها به دیگران است.
امیدوارم این اثر گامی مؤثر در مسیر معرفی سیدحسن نصرالله به مخاطب ایرانی، به‌ویژه نسل جوان، باشد. خدا را شاکرم که واسطه انتقال این کلمات ارزشمند و خاطرات دلنشین به مخاطب فارسی‌زبان بوده‌ام.
