سینما از فعال‌ترین و اثرگذارترین حوزه‌های فرهنگی است و بر زندگی اجتماعی، اقتصادی و رفتاری مردم اثر مستقیم دارد. به همین دلیل در فرهنگسازی هر کشور جایگاه بالایی دارد. فیلم و سریال فقط سرگرمی نیست، مدرسه‌ای نانوشته است که میلیون‌ها نفر در آن حاضر می‌شوند و بی‌آنکه متوجه باشند، الگوی پوشش، زبان، مصرف و روابط را از آن می‌آموزند. اگر این رسانه خوب عمل کند، می‌تواند هنجارساز و سازنده باشد، اما وقتی از مسیر خود منحرف شود، آسیب‌هایش به همان اندازه عمیق و ماندگار است. سینمای موفق، با تولیدات مناسب و روایت‌های خوب، آگاهانه یا ناآگاهانه فرهنگ جامعه را دستخوش تغییر می‌کند. شخصیت‌های محبوب فیلم‌ها در پوشش، گفتار و رفتار الگوی مخاطبان می‌شوند. بسیاری از الفاظ و اصطلاحاتی که امروز در میان مردم رایج است، از دیالوگ‌های شخصیت‌های سینمایی وارد زبان جامعه شده‌است. این قدرت اگر در خدمت ارزش‌ها باشد، فرصتی بزرگ است و اگر نه، تهدیدی جدی.
تجمل‌گرایی و مصرف‌زدگی
یکی از مهم‌ترین انتقادها به بخشی از تولیدات نمایشی، نمایش مداوم زندگی‌هایی است که بسیار بالاتر از سطح میانگین جامعه قرار دارد: خانه‌های بزرگ، خودرو‌های گران‌قیمت، میهمانی‌های پرخرج و پوشاک لوکس. این تصویر، زندگی عادی اکثریت مردم را کمبود جلوه می‌دهد. نتیجه آن است که:
معیار نیاز جابه‌جا می‌شود: آنچه روزی تجمل بود، به انتظار عمومی تبدیل می‌شود.
مصرف تظاهری رشد می‌کند: خانواده‌ها برای هم‌رنگی با تصویر سینمایی، فراتر از توان خود خرج می‌کنند و پس‌انداز و امنیت مالی‌شان تضعیف می‌شود.
اسراف عادی می‌شود: صحنه‌های دورریختن غذا و خرج‌های نمایشی، فرهنگ میانه‌روی را سست می‌کند.
فشار بر اقتصاد ملی افزایش می‌یابد: تقاضا برای کالا‌های لوکس و وارداتی بالا می‌رود و تولید داخل و منابع ارزی زیر فشار قرار می‌گیرد.
تصویر دوقطبی از اقتصاد
مشکل دیگر، روایت غیرواقعی از مسائل اقتصادی است. در بسیاری از آثار، اقتصاد یا سیاه نشان داده می‌شود یا لوکس: یا فقر مطلق و فساد، یا ثروت بی‌حدوحصر. طبقه متوسط و تولیدکننده زحمتکش که ستون اصلی اقتصاد است، کمتر دیده می‌شود. ثروت نیز اغلب بی‌ریشه نمایش داده می‌شود و معلوم نیست حاصل کار، خطرپذیری یا تولید بوده‌است. این روایت ارزش کار و پشتکار را کم‌رنگ می‌کند و میل به کسب ثروت سریع و بدون زحمت را تقویت می‌کند. همچنین احساس محرومیت نسبی را در جامعه تشدید می‌کند و به کاهش اعتماد و رضایت اجتماعی می‌انجامد.
عادی‌سازی رفتار‌های پرخطر
از دیگر انتقادها، نمایش پیاپی سیگار است. وقتی کشیدن سیگار در فیلم‌ها امری عادی و دم‌دستی جلوه می‌کند، گاهی نشانه جذابیت یا آرامش می‌شود. پژوهش‌های متعددی میان دیدن سیگار در فیلم و گرایش نوجوانان به مصرف ارتباط یافته‌اند و به همین دلیل بسیاری از کشور‌ها برای آن ضوابطی دارند. هزینه‌های درمانی دخانیات نیز بار سنگینی بر نظام سلامت و اقتصاد می‌گذارد.
تضعیف جایگاه خانواده
منتقدان معتقدند در بخشی از تولیدات، روابط زن و مرد به شکلی عادی و بدون توجه به چارچوب‌های پذیرفته‌شده جامعه نمایش داده می‌شود، خیانت بیش از اندازه تکرار می‌شود و خانواده قداست و جایگاه خود را از دست می‌دهد. نمایش مکرر این الگو‌ها می‌تواند نگرش جوانان به ازدواج، تعهد و پایداری خانواده را تغییر دهد. پیامد‌های بلندمدت آن شامل تأخیر در ازدواج، کاهش فرزندآوری و فشار بر نظام حمایتی و بازنشستگی است. البته باید توجه داشت که عوامل اقتصادی مانند مسکن، اشتغال و تورم نقش اصلی‌تری در این روند‌ها دارند و سهم سینما قابل اندازه‌گیری دقیق نیست.
پوشش و زبان
در حوزه فرهنگی، الگو‌های پوشش و الفاظی که از طریق شخصیت‌های سینمایی در جامعه رایج می‌شود نیز اهمیت دارد. گاهی الفاظ نامناسب یا الگو‌های پوششی ناهمسو با فرهنگ عمومی، به‌واسطه محبوبیت یک شخصیت یا بازیگر، به‌سرعت در میان نوجوانان و جوانان رواج می‌یابد و هویت فرهنگی را دستخوش تغییر می‌کند.
پیشنهاد‌ها
۱. سیاست‌گذاری هوشمند: تدوین راهنمای شفاف برای نمایش تجمل و دخانیات، همراه با مشوق‌های حمایتی برای آثار دارای الگو‌های سالم، به‌جای ممنوعیت صرف.
۲. روایت ثروت همراه با مسیر آن: حمایت از فیلم‌نامه‌هایی که موفقیت اقتصادی را با کار، تولید و مسئولیت اجتماعی نشان می‌دهند.
۳. بازتاب واقعی جامعه: تولید بیشتر آثار درباره زندگی مردم عادی، کارآفرینان و تولیدکنندگان.
۴. سواد رسانه‌ای: آموزش تحلیل محتوای تصویری در مدارس، دانشگاه‌ها و خانواده‌ها.
۵. مسئولیت‌پذیری تهیه‌کنندگان: ارزیابی اثر فرهنگی و اقتصادی آثار پیش از تولید.
۶. اصلاح عملکرد اقتصادی: بخشی از مشکل به عملکرد ضعیف حوزه‌های اقتصادی برمی‌گردد، سینما بازتاب‌دهنده و تشدیدکننده است، نه تنها علت.
جمع‌بندی
سینما اگر با مسئولیت عمل کند، می‌تواند ابزار فرهنگسازی، تقویت تولید و ترویج میانه‌روی باشد. اما تصویرسازی بی‌ضابطه از تجمل، مصرف‌گرایی، رفتار‌های پرخطر و تضعیف خانواده، هزینه‌هایی فرهنگی و اقتصادی بر جامعه تحمیل می‌کند. اصلاح این مسیر نیازمند همکاری سینماگران، سیاست‌گذاران و جامعه است.
