جوان آنلاین: مسعود معینی‌پور، رئیس کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی معتقد است: باید کتاب با لذت کشف، پرسشگری، تخیل و گفتوگو پیوند بخورد. خانواده کتابخوان صرفاً خانواده‌ای نیست که کتاب‌های زیادی در کتابخانه خانگی خود داشته باشد بلکه خانواده‌ای است که در آن پرسیدن، دانستن، گفتوگو کردن و اندیشیدن ارزش محسوب می‌شود. مشروح گفت‌وگوی «جوان» با وی را در ادامه می‌خوانید.
امروز در بسیاری از خانواده‌های ایرانی، کتاب به‌تدریج از سبد مصرف فرهنگی کنار رفته و جای خود را به شبکه‌های اجتماعی، سرگرمی‌های دیجیتال و محتوای کوتاه داده است. به نظر شما، کاهش میل به مطالعه را باید یک تغییر طبیعی در سبک زندگی نسل جدید دانست یا با یک بحران فرهنگی و ضعف در سیاستگذاری‌های عمومی مواجه هستیم؟
نسبت‌دادن کاهش میل به مطالعه صرفاً به تغییر سبک زندگی نسل جدید و گسترش شبکه‌های اجتماعی، ساده‌سازی مسئله است. فناوری‌های ارتباطی الگوی مصرف محتوا را تغییر داده‌اند، اما مسئله اصلی این است که چرا کتاب نتوانسته جایگاه متناسبی با نیاز‌ها و زندگی روزمره نسل جدید پیدا کند. این پدیده ابعاد فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی دارد و باید نسبت نظام آموزشی، خانواده، رسانه، نهاد‌های فرهنگی و سیاستگذاری عمومی را با مسئله دانایی و آگاهی بررسی کرد. شبکه‌های اجتماعی ذاتاً در تقابل با کتاب نیستند؛ مسئله، شتاب‌زدگی در دریافت اطلاعات کوتاه و پراکنده و کاهش فرصت تأمل و فهم عمیق است؛ توانایی‌هایی که کتاب از مهم‌ترین بستر‌های پرورش آنهاست. از منظر حکمرانی فرهنگی، کتابخوانی بخشی از زیرساخت توسعه انسانی و اجتماعی است. جامعه‌ای که دسترسی عادلانه به منابع دانایی و گفت‌وگوی مبتنی بر دانش را فراهم نکند، در بلندمدت با ضعف قدرت تحلیل، حافظه تاریخی و تصمیم‌گیری جمعی مواجه خواهد شد. بنابراین، سیاستگذاری حوزه کتاب نباید به نمایشگاه‌ها و پویش‌های مقطعی محدود شود؛ بلکه تقویت کتابخانه‌های عمومی و تخصصی، حمایت از خانواده‌های کتابخوان، اصلاح نسبت نظام آموزشی با مطالعه آزاد و بازگرداندن کتاب به زندگی اجتماعی ضروری است. نهاد‌های فرهنگی نیز باید نیاز‌های نسل جدید را بشناسند و از سرزنش آن به دلیل تغییر ذائقه رسانه‌ای پرهیز کنند. در نهایت، مسئله کتابخوانی را باید مسئله نسبت جامعه با دانایی دانست؛ چراکه کتاب در شکل‌گیری حافظه جمعی، انتقال تجربه تاریخی و تربیت شهروند آگاه نقش دارد.
در شرایطی که فشار‌های اقتصادی، اولویت‌های معیشتی خانواده‌ها را تغییر داده، خرید کتاب برای بسیاری از خانوار‌ها به یک هزینه قابل حذف تبدیل شده است. از نگاه شما، چگونه می‌توان میان شرایط اقتصادی خانواده‌ها و ضرورت حفظ کتاب در سبد فرهنگی تعادل برقرار کرد؟
دشواری خرید نباید به محرومیت از مطالعه منجر شود؛ زیرا دسترسی به کتاب بخشی از حقوق فرهنگی شهروندان است و محدودشدن آن به طبقات اقتصادی خاص، نابرابری دانشی ایجاد می‌کند. از این منظر، کتابخانه‌های عمومی و کتابخانه مجلس باید زیرساخت عدالت فرهنگی باشند و دسترسی به منابع معتبر، متنوع و به‌روز را بدون وابستگی به توان اقتصادی افراد فراهم کنند. کتابخانه مجلس نیز در این زمینه تجربه خوبی دارد. در دوران همه‌گیری کرونا، با وجود تعطیلی حدود یک‌ساله کتابخانه برای ورود پژوهشگران، ارائه خدمات متوقف نشد و دسترسی به منابع و نیاز‌های پژوهشی آنان از شیوه‌های مختلف تأمین شد. البته در جریان جنگ تحمیلی امریکا و اسرائیل علیه ایران، ارائه خدمات مقدور نبود، اما پس از پایان جنگ، خدمات‌رسانی به پژوهشگران از سر گرفته شد. در کنار این اقدامات، حمایت از تولید و توزیع کتاب، تقویت شبکه کتاب‌فروشی‌ها، توسعه خدمات امانت و اشتراک منابع و حمایت از گروه‌های کم‌برخوردار ضروری است. خانواده‌ها نیز می‌توانند با مطالعه مشترک، استفاده از کتابخانه‌ها و مبادله کتاب، مطالعه را در زندگی روزمره حفظ کنند.
نسل جدید بخش قابل‌توجهی از زمان خود را در شبکه‌های اجتماعی و مواجهه با محتوای کوتاه و سریع سپری می‌کند. از سوی دیگر، کتاب‌های الکترونیکی، کتاب‌های صوتی و پادکست‌ها فرصت‌های تازه‌ای برای دسترسی به محتوا ایجاد کرده‌اند. به اعتقاد شما، چگونه می‌توان از ظرفیت فناوری‌های جدید برای ترویج مطالعه استفاده کرد، بدون آنکه عمق و کیفیت کتابخوانی قربانی فرهنگ مصرف سریع محتوا شود؟
نسل جدید با حجم گسترده‌ای از داده‌ها و پیام‌های کوتاه مواجه است، اما دریافت اطلاعات لزوماً به معنای کسب دانش و شکل‌گیری معرفت نیست. حکمرانی آگاهانه به قدرت تحلیل، فهم زمینه‌ها و داوری مبتنی بر شواهد نیاز دارد. کتاب پیش از آنکه یک قالب فیزیکی باشد، شیوه‌ای از مواجهه با جهان است که بر پیوستگی اندیشه و فهم عمیق استوار است و می‌تواند از طریق قالب چاپی، الکترونیکی یا صوتی شکل بگیرد. بنابراین، کتاب‌های الکترونیکی، کتاب‌های صوتی و پادکست‌های علمی و تاریخی ظرفیت ارزشمندی برای گسترش دسترسی به دانش دارند؛ هرچند مطالعه عمیق همچنان به مکث، تمرکز، بازخوانی و مقایسه نیازمند است. نهاد‌های فرهنگی و کتابخانه‌ای باید از فناوری برای ارتقای کیفیت مطالعه استفاده کنند. کتابخانه‌های امروز، در کنار مجموعه‌های فیزیکی، باید مراکز ارائه خدمات دیجیتال، دسترسی به پایگاه‌های اطلاعاتی، تولید محتوای علمی و تاریخی و شکل‌دهی به اجتماعات مطالعاتی باشند. پادکست‌ها، نشست‌های مجازی و محتوای چندرسانه‌ای نیز می‌توانند مخاطب را به مطالعه منابع اصلی هدایت کنند. تربیت سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی ضروری است تا نسل جدید بتواند اطلاعات معتبر را تشخیص دهد، منابع را ارزیابی کند و روایت‌های مختلف را مقایسه کند. در نهایت، باید فناوری را در خدمت تعمیق تجربه مطالعه قرار دهیم. هدف صرفاً افزایش میزان خواندن نیست، بلکه ارتقای کیفیت اندیشیدن است.
با توجه به جایگاه کتابخانه مجلس و تجربه شما در مدیریت یکی از مهم‌ترین مراکز کتابخانه‌ای کشور، اگر بخواهید برای ارتقای فرهنگ کتابخوانی در خانواده‌های ایرانی یک سیاست یا برنامه ملی را در اولویت قرار دهید، آن برنامه چه خواهد بود؟
پیشنهاد من شکل‌گیری نهضت ملی خانواده کتابخوان است؛ برنامه‌ای با هدف تبدیل مطالعه که به بخشی از سبک زندگی خانواده ایرانی تبدیل شود نه صرفاً افزایش آمار مطالعه یا فروش کتاب را شاهد باشیم. البته پیش از طراحی برنامه‌ای جدید، باید ظرفیت‌های موجود را به کار گرفت. توسعه کتابخانه‌های عمومی، تهیه منابع متناسب با گروه‌های سنی، طراحی نظام ملی ترویج خواندن، هماهنگی میان کتابخانه‌ها، مدارس، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و نهاد‌های فرهنگی و برقراری عدالت فرهنگی، همگی در «سند ملی ترویج خواندن و مطالعه مفید» پیش‌بینی شده‌اند. این سند، مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی است که در اردیبهشت ۱۴۰۳ از سوی رئیس‌جمهور و رئیس شورای عالی انقلاب فرهنگی ابلاغ شده، اما تا امروز خبری از اجرای آن نیست. بنابراین، پیگیری اجرای این سند و تبدیل اهداف آن به برنامه‌های عملیاتی ضروری است. در این مسیر، خانواده باید نقطه آغاز و کتابخانه محور اجرایی باشد. تقویت شبکه کتابخانه‌های عمومی و محلی، تبدیل آنها به مراکز فرهنگی خانواده‌محور و طراحی برنامه‌هایی برای مطالعه مشترک والدین و فرزندان، می‌تواند مطالعه و گفتوگو درباره کتاب را وارد زندگی روزمره خانواده‌ها کند. کتاب‌های صوتی و الکترونیکی و فناوری‌های جدید نیز دسترسی به منابع را تسهیل می‌کنند. این برنامه باید با هویت تاریخی و حافظه جمعی جامعه پیوند بخورد. کتابخانه مجلس نیز با برخورداری از منابع و اسناد تاریخی و پژوهشی می‌تواند در طراحی و پشتیبانی علمی آن نقش داشته باشد. اجرای این سیاست به همکاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، وزارت آموزش‌وپرورش، شهرداری‌ها، رسانه ملی، ناشران، کتاب‌فروشان و سازمان‌های مردم‌نهاد نیاز دارد. همچنین باید دسترسی رایگان یا کم‌هزینه خانواده‌های کم‌برخوردار به کتاب و خدمات کتابخانه‌ای فراهم شود تا مطالعه به امتیازی وابسته به طبقه اقتصادی تبدیل نشود. موفقیت برنامه نیز نباید صرفاً با تعداد کتاب‌های خریداری‌شده، اعضای کتابخانه‌ها یا آمار امانت کتاب سنجیده شود؛ بلکه باید دید آیا مطالعه به رفتاری مستمر تبدیل شده و قدرت خواندن انتقادی، تحلیل تاریخی و تفکر مستقل در جامعه تقویت شده است یا خیر.
در نهایت، باید از تشویق افراد به کتابخوانی به سمت ایجاد زیست‌بوم کتابخوانی حرکت کنیم زیرا جامعه کتابخوان حاصل همکاری خانواده، مدرسه، کتابخانه و نهاد‌های فرهنگی و اجتماعی است. خانواده کتابخوان نیز خانواده‌ای است که در آن گفتوگو، پرسشگری، تفکر و یادگیری مستمر جریان دارد.
